کتابها- مقالات و آثار بهروز نصرآزادانی

رصدخانه شهر يا ديده‌بان شهري

معمولاً سازمان‌های بین‌المللی در بررسی میزان پیشرفت شهرها و کشورها شاخص‌هایی را تعیین می‌کنند که میزان موفقیت مدیریت شهری در اجراي طرح‌های شهری را اندازه‌گیری کرده و استنباط مشترک، فضای مفهومی و تحلیل یکساني براي متخصصان، مدیران و پژوهشگران فراهم آورد. در اين باره، بانك جهاني، آژانس توسعه بين‌المللي ايالات متحده و برنامه رصدخانه شهري در مركز اسكان بشر سازمان ملل متحد[1] براي ايجاد و توسعه شاخص‌هاي شهري تلاش‌هاي زيادي نموده‌اند. به عنوان مثال، بانك توسعه آسيايي با درك اهميت اين موضوع، همكاري فني و منطقه‌اي (RETA)[2] را در سال 1999 براي توسعه پايگاه داده‌هاي شهرهاي آسيايي و اقيانوسيه آغاز كرده است. هدف RETA استقرار پايگاه داده‌هاي شاخص‌هاي شهري به منظور پژوهش، تنظيم خط‌مشي، كنترل و نظارت بر اقدامات و عوامل موثر بر شهر، مقايسه عملكرد شهرها و بهبود اثربخشي ارائه خدمات شهري بوده است (وست‌فال و دويلا، 1385).

در هر شهري، مديريت، برنامه‌ريزي و توسعه شهر بر پايه تركيب داده‌ها و اطلاعات كالبدي، اقتصادي، اجتماعي، و همچنين نیازها و فرصت‌های شهری، انتظارات شهروندان، اولویت‌ها و سبك زندگی شهروندان صورت می‌پذیرد و این امر برآيند اطلاعاتی است که می‌تواند راهگشای برنامه‌ریزی مدیریت شهری قرار گیرد. بنابراين، شهرها به مرکزی برای پايش آن و در نتيجه، نمایش و تحلیل موضوعات مختلف کالبدی، اجتماعی و عملکردی شهر و ارائه دیدگاهی کلان در تصمیم‌گیری به مدیریت شهری نياز دارند. به همين منظور، در کشورهای توسعه‌یافته، رصدخانه‌های شهری[3] برای دست‌یابی به چنين اهدافي راه‌اندازي شده و توسعه پيدا مي‌كند.

هدف اصلي از راه‌اندازي رصدخانه‌ها پايش شهر و نظارت بر کلیات و جزئیات آن است. راه‌اندازی رصدخانه شهری کمک می‌کند تا موضوعات مختلف، پيوسته در معرض دید مسئولان و مديران شهری قرار گیرد. سازمان ملل متحد نيز از این طرح پشتیبانی کرده و اقدام به تأسیس ‹شبکه رصدخانه شهری جهانی[4]› کرده است. همه رصدخانه‌های دنیا به این شبکه جهانی متصل شده و می‌توانند شاخص‌هایشان را با یکدیگر مقایسه نموده و وضعیتشان را با استفاده از تجربیات یکدیگر، کنترل و پایش کنند (GUO).

اما در سطح محلي، بررسی و شناخت کمبودها، نيازها و نارسايي‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و رفاهی شهروندان و نیز نیازهای حمل و نقلی، زیست‌محیطی، کالبدی و غیره شهر و تهيه طرح‌ها و پيشنهادهاي بهبوددهنده و همچنین راه‌حل‌هاي كاربردي در اين زمينه‌ها جهت برنامه‌ريزي و ارائه آن به شهرداری از وظایف اصلی شورای اسلامی شهرها به شمار می‌رود. هدف غایی شورای اسلامی شهر نیز تامین رضایت شهروندان از طریق این شناسایی، تأمین خدمات مورد نیاز و افزایش رفاه آنهاست. از همین رو شناخت پیوسته سطح کیفیت زندگی و رفاه شهروندان و توجه همیشگی به آن از اهمیت فوق­العاده‌ای برخوردار بوده و نیازمند آن است که شورای شهر و مدیریت شهری به طور همیشگی تغیییر و تحولات شهر را در چارچوب شاخص‌های کلیدی توسعه رصد نموده و سازوکارهای نظارت، سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی خود را متناسب با این تغییرات به­روز نمایند. با پذیرش این حقیقت، پایش همیشگی کیفیت زندگی مردم اجتناب­ناپذیر بوده و به نهادی نیاز دارد تا در طول زمان این مهم را انجام داده و آن را هدایت کند.

علاوه بر این، با پيچيده‏شدن روابط و به تبع آن گسترده‏تر و پيچيده‏تر شدن مسائل و معضلات مبتلا به جامعه شهري، چگونگي نظارت و کنترل شهر (و عملكرد شهرداري) از جمله متغيرهاي تأثيرگذاري خواهد بود که نظام مديريت شهري را به‏عنوان حکومت محلي تحت تأثير جدي خود قرار مي‏دهد. بر همين اساس، با توجه به ضروت تقويت مشاركت شهروندي و سازوكارهاي نظارت همگاني وگسترده، و نيز با توجه به «اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران[5]»، باید با هدف نظارت همگاني در شورای اسلامی شهر ساختاری تعريف کرد تا با محتوا و اهداف خاصي كه در سطوح مختلف آن تعريف مي‌شود باعث رشد سرمايه‏هاي اجتماعي شهر شود. ناگفته پيداست توسعه فرهنگ نظارت همگانی در بین شهروندان منجر به گسترش شعاع اعتماد اجتماعي، تعديل انتظارات و تعهدات دوجانبه، بهبود استانداردهای زندگی اجتماعی شهری، توسعه نهادهای شهری و تقویت پایه‌های حکومت مردم‌سالار مي‌شود.

بدیهی است در ارتباط با برنامه‌ریزی و تأمین خدمات مورد نیاز شهر(وندان)، شهرداری‌ها و سازمان‌هاي وابسته به آنها به ویژه در کلان‌شهرها، که سازمان‌هایی خدماتی با ساختاری گسترده هستند وظایف متعدد و مختلفی را برعهده گرفته‌اند. بنابراین از آنجا‌که میزان افزایش کارآیی و اثربخشي در این سازمان‌ها نقش به سزایی در توسعه و رشد شهر و همچنين تأمين رضايت شهروندان دارد، علاوه بر شاخص‌های توسعه شهر، موضوع تدوین شاخص‌هاي عملکردي شهرداری‌ها و سازمان‌هاي وابسته به آنها به عنوان رکن اساسی نظام ارزیابی توسعه شهر مورد توجه قرار مي‌گيرد. در این رابطه می‌توان اذعان نمود با تدوین اين گونه شاخص‌ها، مدیریت شهری قادر می‌گردد تا عملکرد سیستم خود را ارزیابی کرده، افزایش یا نزول شاخص‌ها را کنترل نموده و

·  تصویر روشنی از شهر و شهرداری ارائه کند.

·  نقاط قوت و ضعف شهر و شهرداری را مشخص سازد.

·  برای اصلاح، رشد و توسعه شهر برنامه‌ریزی کند.

·  امکان شناسایی و تمایز عملکردهای مؤثر و کارا از عملکردهای غیرمؤثر و ناکارامد را فراهم نمايد.

به علاوه، ارزیابی عملکرد مجموعه بزرگ شهرداری از چندین جهت حائز اهمیت است: اولاً باعث آن مي‌گردد كه به منظور بهبود عملکرد دستگاه‌هاي ذیربط از کلیه پتانسیل‌ها و توان موجود استفاده نمود. ثانیاً اطلاعات و آگاهی‌های لازم را برای مدیریت شهری به منظور اخذ تصمیمات مناسب فراهم می‌نماید. افزون بر آن وجود یک نظام ارزیابی عملکرد می‌تواند امکان مقایسه شهر و عملکرد شهرداری را با سایر شهرها و شهرداری‌ها فراهم نموده و در مقیاس ملی منعکس‌کننده اقدامات و تلاش‌های مجموعه مدیریت شهری باشد. فراتر از آن، عملکرد شورای اسلامی شهر نیز با توجه به اندازه‌گیری و مقایسه شاخص‌های توسعه شهر در ابتدای و انتهای دوره فعالیت شورا امکان‌پذیر می‌گردد.

از سويي، با توجه به جایگاه خبرنگاران و رسانه‌ها در سطح جامعه كه به نوعي دیده‌بان مردم به شمار مي‌روند، وظیفه خطيري را در انعکاس اخبار، آمار و گزارش‌هاي مرتبط بر عهده دارند. اطلاع‌رسانی از سوی رسانه‌ها باید براساس اطلاعات واقعی باشد و مطالب به صورت شفاف به مردم منتقل شود. به همین خاطر ارتباط بين مديريت شهري و رسانه‌ها نيز بهبود خواهد یافت. چرا که رسانه‌های گوناگون براساس شاخص‌ها، استانداردها و اهداف کمّی تعیین‌شده می‌توانند به بررسی وضعیت شهر و نقد عملکرد مدیریت شهری اقدام کنند.

بنابراین شورای اسلامی شهر جهت سنجش وضعیت شهر و ارزيابي عملكرد شهرداري و سازمان‌هاي وابسته‌اش و انعكاس درست آن به رسانه‌ها جهت اطلاع‌رساني به مردم و دیگر رسانه‌ها باید نسبت به ایجاد و استقرار ديده‌بان يا رصدخانه شهري اقدام نمايد.

با راه‌اندازي و بكارگيري رصدخانه شهري ضمن آسيب‌شناسي مشكلات و معضلات شهر و با استفاده از نظرات شهروندان، متخصصين، مشاورين و ... شاخص‌های لازم تعريف شده و با تجزيه و تحليل آمار، اطلاعات وگزارشات و مقايسه آن با اهداف مد نظر، نتيجه‌گيري لازم انجام شده و راهبردهای مورد نياز ارائه می‌گردد. با راه‌‌اندازي این مرکز، شاخص‌هاي شهري ارزيابي شده و براي رساندن آن به استانداردهاي تعيين‌شده به صورت هماهنگ چاره‌‌انديشي خواهد شد. رشد و ارتقاء متوازن شاخص‌هاي شهري، توسعه همگون شهري را به دنبال خواهد داشت. محورهاي موضوعي اين مركز عبارت است از:

·  پایش و تحلیل آخرین وضعیت زیرساخت‌ها و توانمندی‌های شهر؛

·  پایش و تحلیل روندهای اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و غيره؛

·  گردآوري اطلاعات راهبردی مرتبط با مأموریت‌ها و اهداف شهر؛

·  پایش و تحلیل نوآوری‌ها و خلق راه‌های میان‌بر؛

·  پایش و تحلیل روندهای علمي و فناوری‌های نو، نوظهور و بدیع به همراه کاربردهای آنها در بخش‌هاي مختلف شهر؛

·  ترسیم چشم‌انداز و فضاهاي آینده و سناریوهای پیش رو؛

·  شناسایی و تحلیل روندها، سناریوها و سیاست‌های کلان شهر؛

·  توجه و مراقبت دائم و به‌موقع نسبت به وقايع شهري و تهيه گزارش‌هاي لازم با ارائه پيشنهاد جهت اطلاع مراجع ذيربط؛

برخي از موضوعات مربوط به شاخص‌هاي مطالعاتي رصدخانه عبارتند از: جمعيت، مهاجرت، درآمد، فقر، بهداشت و آ›موزش، فناوري و ارتباطات، زمين شهري، خدمات شهري، محيط زيست شهري، حمل و نقل، معيارهاي فرهنگي، آلودگی هوا، گردشگری، رضایت شهروندان.

در پایان باز اشاره می‌گردد با راه‌اندازی رصدخانه در شورای اسلامی شهر، نیازها و عوامل موثر بر رفاه شهروندان، ابعاد گوناگون پیشرفت شهر و تغییرات آنها، و اقدامات لازم برای افزایش کیفیت زندگی شهروندان شناسایی و اولویت‌بندی می‌شود. همچنین میان بخش‌های ذی‌مدخل از لحاظ شناخت موضوعات و سیاست‌گذاری‌های بعدی نوعی هماهنگی ایجاد خواهد شد.

برخی از منابع

· وست‌فال، متيو، دويلا، ويكتوريا (1385)، شاخص‌هاي شهري براي مديريت شهرها، ترجمه قلندري، قادري و ممتازي، تهران، دانشگاه علم و صنعت.

· احمدي، حسين (1384)، استراتژي و شاخص‌هاي شهري، تهران، انتشارات آذربرزين.

·  GUO, Global Urban Observatory, available at  http://ww2.unhabitat.org/programmes/guo/.